Listen

Description

* Ten geleide

Het christendom is wellicht één van de meest ontwikkelde – en daarom ook complexe – religieus-culturele stelsels uit de hele geschiedenis van de mensheid. Het zou dan ook buitengewoon stompzinnig zijn te denken dat je over zoiets een “vijf-minuten-inleiding” zou kunnen schrijven, of zelfs maar een “twee-weken-stoomcursus.” Wie ooit een christelijke opvoeding van enige soort kreeg, of wie in een agnostische omgeving is opgegroeid maar gewoon een goede algemene kennis heeft opgebouwd, zou deze tekst als een opfrisser kunnen gebruiken. Daarmee zijn de meeste mensen die nu (2025) ongeveer vijftig jaar of ouder zijn wel ongeveer geholpen. Ben je jonger en heb je verder geen kerkelijke achtergrond, dan zou het voor heel je verdere leven van grote waarde kunnen zijn om één van de klassiekers op dit terrein te lezen.

Mystieke theologie is immers géén randverschijnsel van religie, maar het absolute hart ervan. Wij gaan het hebben over de directe ontmoeting tussen de ziel en degene die wij doorgaans “God” noemen. Die is de Absolute uiterste werkelijkheid waaraan al het andere zijn bestaan en eventueel leven ontleent, niet in de laatste plaats ons eigen bewustzijn. Alle religieuze stelsels zijn gebaseerd en gefundeerd op dit soort ontmoetingen, en in tweede instantie de interpretatie daarvan.

Omdat de ervaring dus voorafgaat aan de theorie- en traditievorming van de godsdiensten zou je de verkeerde conclusie kunnen trekken dat je makkelijk mystieke theologie kunt lezen zonder veel kennis van religieuze taal. Waarom zou je immers de blaadjes moeten bestuderen als je eigenlijk in de stam geïnteresseerd bent?

De getuigen van godservaringen die wij aan het woord laten leefden alleen in een tijd dat de boom al een weelderige kroon had, en zij drukken zich uit in een volgroeid religieuze taal. Je zult minstens de hoofdstructuur van die taal moeten kunnen plaatsen om hun getuigenissen te kunnen verstaan.

In feite zijn religies (onder andere) talen om het onuitsprekelijke niet alleen te kunnen zeggen, maar ook te kunnen delen, gezamenlijk te kunnen beleven. Met elkaar en met God.

De taal die wij op deze site (hoofdzakelijk) zullen beluisteren en proberen te verstaan heet christendom. Dat christendom heeft wortels. Over die wortels gaat deze tekst.

* Religie in het algemeen

Het is nog geen enkele godsdienstwetenschapper gelukt om een bevredigende definitie te geven van wat religie eigenlijk überhaupt is. Het eerste gevolg daarvan is dat alle indelingen van verschillende soorten religies relatief en soms ronduit willekeurig zijn. Toch loont het, volgens mij, de moeite om een paar ruwe contouren te schetsen.

Voordat mensen dingen begonnen op te schrijven waren ze al lang aan het bidden en het offeren, dus zich religieus aan het gedragen. Op de een of andere manier meenden ze een Grond achter hun dagelijkse werkelijkheid te kunnen ervaren en wilden ze zich daartoe verhouden. Het is voor ons moeilijk hun gedrag precies te interpreteren, want wij hebben geen teksten, alleen voorwerpen en soms voorstellingen waarvan wij met enige zekerheid durven vast te stellen dat ze religieus van aard zijn. De vraag blijft alleen steeds hoe precies? Ik denk bijvoorbeeld aan de zogenaamde Rode Dame van Paviland, een graf uit ongeveer 30.000 v. Chr. Ondanks de feeërieke benaming gaat het in feite om de stoffelijke resten van een jonge man. Het werd ontdekt in een grot aan de kust van het schiereiland Gower, in het zuiden van Wales, in 1823.

De botten waren met oker rood gekleurd, en begraven met de nodige sieraden en gebruiksvoorwerpen, wat wijst op, ja, wat precies, eigenlijk? Op de status van de overledene? Op een geloof in een leven na de dood bij de nabestaanden? Wij weten het niet, en dat geldt in feite voor alle begravingen die wij terugvinden uit de periode vóór wij begonnen te schrijven.

Een berucht moeilijk te interpreteren voorbeeld zijn verder ook de vele prehistorische grotten met geschilderde scènes van dieren, en soms mensen. Het is helder dat die voorstellingen niet zomaar gezellige decoraties zijn waar je naar kunt kijken terwijl je je geroosterde bison zit weg te kauwen. Dat weten we bijvoorbeeld omdat wij die schilderingen aantreffen op plaatsen waarvan we zeker weten dat mensen er niet gewoond kunnen hebben, bijvoorbeeld omdat ze onpraktisch diep in de aarde liggen.

Een plaats waar je alleen met de grootste moeite kunt komen is heel geschikt om je toewijding en doorzettingsvermogen te testen en ook om levensveranderende ervaringen op te wekken, maar niet om je potje te koken en je kindertjes op te voeden. Ook tegenwoordig kennen wij nog bedevaarten die juist bevredigend zijn omdat ze je dwingen je grenzen te overschrijden. Elk jaar beklimmen duizenden Ieren op blote voeten een enorme berg losse stenen in county Mayo (Cruach Phádhraig) waarop de heilige Patrick veertig dagen zou hebben gevast. Dat duurt uren, schuurt het vel van je zolen en is ook nog gevaarlijk: elk jaar vallen er wel een paar bedevaartgangers naar beneden en breken verscheidene botten. Dat houdt ze ondertussen niet tegen, want ze worden gedreven door een diepgevoelde, religieuze motivatie die ze zelf geenszins begrijpen, maar alleszins beleven. Geen van hen komt ondertussen op het idee een bungalow op die berg te zetten en er te blijven wonen of er een knaagdierenpension (“Bunny’s Holiday”) te beginnen. Dit soort oorden zijn niet om te wonen of voor ander praktisch gebruik, maar duidelijk gereserveerd – apart gehouden – om God of de goddelijke wereld te kunnen ontmoeten. Ze zijn “heilig.”

Iets dergelijks geldt duidelijk voor de beschilderde grotten. De voorstellingen van onze voorouders in de grotten van Lascaux en Altamira tonen de werkelijkheid zoals zij die zeventienduizend jaar geleden beleefden. Vooral de dieren die ze kenden, en die onmisbaar waren voor hun voortbestaan, worden er zichtbaar in gevierd. Het kernwoord dat weergeeft waarom die schilderingen relevant zijn in een tekst over mystieke ervaring is ontzag. De bril waardoor de prehistorische mens naar die beesten keek was niet dezelfde als die van een Drents boertje op de Zuidlaarder paardenmarkt. Die kan weliswaar allerlei hartstochtelijke gevoelens koesteren voor de majesteit van een Fries trekpaard van zijn gading, maar religieus zijn die gevoelens niet. De grotschilderingen uit het late paleolithicum ademen niet alleen bewondering, maar ook eerbied. Ze stammen niet alleen uit de oertijd, maar bemiddelen ook een oerervaring, een ervaring van hoe die mensen hun eigen wezenlijke essentie in de natuur zagen oplichten. Bepaalde aspecten van die natuur waren duidelijk “heilig.”

Ik besef dat ik hier aan het schetsen ben in grove streken. Veel verder kom ik ook niet, want we hebben het over mensen die niets hebben opgeschreven. We interpreteren dingen, geen verhalen.

Waar dat toe kan leiden werd aan het einde van de jaren zeventig koddig geïllustreerd door de Amerikaanse illustrator David Macaulay in zijn boek “Motel of the Mysteries.” Daarin stelt hij zich voor hoe in het jaar 4022 een Californisch motel wordt opgegraven door een stelletje archeologen. Ze denken dat ze een religieus complex hebben opgegraven. Een WC-bril wordt het ‘Heilige Halssierraad,’ een gootsteenontstopper een sacraal muziekinstrument enzovoort.

Wellicht is dit überhaupt een goed moment voor een terzijde over de wetenschappelijke traditie op dit terrein. Het is belangrijk om te beseffen dat die niet waardenvrij is, en dat de resultaten ervan dus in hun context moeten worden gezien. Het is geen groot geheim dat vakken als geschiedenis, antropologie en sociologie aan de universiteit gegeven worden in een atmosfeer die sterk politiek geladen is. Als we de klassiekers van de godsdienstwetenschappen op één grote hoop gooien eindigen we met een prak die nogal marxistisch gekruid aandoet, ook als dat zeker niet het hele ver…



This is a public episode. If you'd like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.paterhugo.nl/subscribe