Listen

Description

Het jodendom

Zoals we in de vorige aflevering al zagen importeerden de Romeinen hun goden voor persoonlijk devotioneel gebruik doorgaans uit het oosten. Het heidendom dat daar werd beleefd was niet persé zo heel verschillend van de westerse variant, maar misschien wel wat verfijnder en ontwikkelder. Twee oeroude beschavingen schuurden daar eeuwen lang tegen elkaar aan, de Egyptische en de Mesopotamische. Het gebied waar ze elkaar raakten – en waar daardoor zoiets als een voortdurend cultureel statische lading ontstond – was de Levant, zeg maar het oostelijke Middellandse-zeegebied. Die streken lagen meestal in de invloedssfeer van Egypte, maar regelmatig ook in die van de Babyloniërs, de Assyriërs of de Perzen. Op de één of andere manier zorgde dat voor stormachtige ontwikkelingen op religieus terrein in het laatste millennium voor Christus.

Het Bijbelse verhaal van de Ene God en zijn volk

Het klassieke verhaal zoals het in de Bijbel wordt beschreven luidt ongeveer als volgt:

God schiep de hemel en de aarde en alles wat daarop is en als laatste de mens. Man en vrouw schiep Hij hen. Hij schiep de mensen om Hem te beminnen en te dienen en daardoor gelukkig te zijn. Daarom liet Hij hen wonen in een prachtige tuin, die Hij speciaal voor hen gemaakt had. Maar een slang verleidde de mensen om partij te kiezen tegen God door ze wijs te maken dat ze aan Hem gelijk konden zijn. Ze aten van de vruchten van de boom van de kennis van goed en kwaad, die God hen verboden had. Daarom werden zij door God verbannen uit het paradijs dat God voor hen gemaakt had. In het vervolg moesten ze zwoegen voor hun levensonderhoud en uiteindelijk sterven. Door hun daad kwam de erfzonde over de mensheid. Die erfzonde voorkwam dat ze met God verzoend konden worden en zette hen bovendien aan tot steeds weer nieuwe zonden: ze verloren hun onschuld en werden tot het kwade geneigd.

De mensen vermenigvuldigden zich, en hun ene zoon sloeg gelijk al de andere dood omdat hij jaloers op hem was. Daarna ging het van kwaad tot erger met de mensheid, generatie op generatie, zodanig dat God spijt kreeg dat Hij ooit mensen had geschapen. Hij droeg een zekere Noach op een enorme boot te bouwen waarin hij van alle levende dieren een mannetje en een vrouwtje bij elkaar moest brengen, en waarin hij ook zelf met zijn familie toevlucht moest zoeken. Daarna verdronk God de rest van de wereld in een enorme vloed, waarbij de ark van Noach bleef drijven. Toen de vloed weer wegtrok strandde de ark op de berg Ararat en werd de aarde opnieuw bevolkt met het nageslacht van Noach en de dieren die hij in de ark had meegenomen. God sloot met Noach een verbond. Hij beloofde nooit meer alles en iedereen te verdrinken. Als teken daarvan maakte Hij de regenboog. Daarnaast gaf Hij Noach voor de eerste keer toestemming om dieren te eten (Daarvoor was de mensheid vegetarisch geweest.) Met dat verbond sluit de eerste grote verhalencyclus van de Bijbel.

De volgende cyclus gaat over Abraham, die door God wordt weggeroepen uit het land Haran om in het land te gaan wonen dat God hem wil geven. Abraham vertrouwt op God en gehoorzaamt Hem. God sluit daarom met hem een verbond en belooft hem tot een groot volk te maken, talrijk als de sterren aan de hemel. Het teken van dat verbond wordt de besnijdenis van al Abrahams mannelijke nakomelingen.

Abrahams nageslacht verdeelt zich door de twaalf zonen van zijn kleinzoon Jakob in twaalf stammen, die – verdreven door een hongersnood – in Egypte belanden. Daar groeien ze uit tot een groot volk, waardoor de Egyptenaren bang voor ze worden. Ze maken hen tot slaven en vermoorden hun mannelijke zuigelingen. Eén van die zuigelingen – Mozes – wordt gered door hem in een waterdicht gemaakt mandje weg te laten drijven.

Hij wordt gevonden door een dochter van de farao en door haar geadopteerd. Hij groeit dus op aan het Egyptische hof. Later identificeert hij zich weer met zijn eigen volk. Hij slaat een Egyptenaar dood en moet vluchten. Hij komt in Midjan terecht, het noorden van Arabië. Daar, in de woestijn, ontmoet Hij God die aan hem verschijnt in de gestalte van een brandende braamstruik. God draagt Mozes op zijn volk uit Egypte te bevrijden door, met zijn broer Aäron, naar de farao te gaan en hun vrijlating te eisen. De farao weigert dat, waarna God de Egyptenaren slaat met allerlei vreselijke plagen. Hij slaat ze met duisternis, al het water verandert in bloed en ze worden door allerlei ongedierte geplaagd en kaalgevreten. Dat alles is niet genoeg om farao te dwingen de Israëlieten te laten gaan. Hij doet dat uiteindelijk pas als God alle Egyptische eerstgeborenen laat sterven. Zijn engel des doods slaat de huizen van de Israëlieten over, die hij herkent aan het bloed van het paaslam dat zij geslacht hebben. Dat hebben zij op bevel van God op hun deurposten gesmeerd. Dit gegeven zal later in het christendom een diepe symbolische lading krijgen.

De Egyptenaren laten nu dus eindelijk het volk Israël vertrekken, dat op weg gaat in de richting van de Schelfzee. De farao krijgt echter al onmiddellijk weer spijt, en stuurt zijn strijdwagens achter het volk aan. Dat komt zo klem te zitten tussen de zee en het leger van de farao. Hier volgt nu de beroemde passage over het splijten van de zee. Het water wijkt uiteen en laat het volk ongedeerd passeren. Zodra het door de zee is getrokken vloeit het water terug en verdrinkt de legermacht van farao.

Wie denkt dat het volk nu wel voldoende door Gods wonderen was overtuigd van zijn macht en zijn trouw komt bedrogen uit. Er volgt een lange passage waarin het volk voortdurend klaagt en mort en God zelf heen en weer wordt geslingerd tussen woede en medelijden.

Regelmatig begint Hij het volk te vermoorden en te slaan, maar wordt steeds weer door Mozes gekalmeerd. De verhouding tussen God en zijn uitverkoren volk wordt niet voor niets regelmatig vergeleken met een bar slecht huwelijk. Deze soap begint ermee dat het volk bij de berg Sinai belandt, die hier dienstdoet als “godenberg,” een motief dat uit veel heidense culturen bekend is (denk bijvoorbeeld aan de Olympus in Griekenland.) Mozes gaat alleen die berg op, die bedekt is met de wolk van Gods aanwezigheid. Daar krijgt hij van God de tien geboden, die God zelf op twee stenen tafelen graveert. In feite zijn die het teken van een nieuw verbond tussen God en zijn volk, dat verder gaat dan dat van Noach (dat voor heel de mensheid was) en zelfs dan dat van Abraham, dat persoonlijk was. Nu gaat het om een verbond tussen God en heel het volk. Dat moet zich aan Gods wetten houden en dan zal God hen naar een land van melk en honing leiden en hen in dit leven (een hiernamaals bestaat er nog niet!) geluk, voorspoed en gouden bergen geven. Ondertussen is datzelfde volk onderaan de berg alweer ongeduldig geworden en heeft zich een gouden kalf laten maken om als god in plaats van God te aanbidden. Als Mozes naar beneden komt en daar achter komt gooit hij woedend de stenen tafelen kapot. Uiteindelijk gaat hij opnieuw de berg op en krijgt nieuwe stenen tafelen, die in het vervolg in een heilige tent (de “Tabernakel”) in een heilige schrijn (de “Ark van het Verbond”) worden meegedragen. Een bijzonder condense vorm van Gods aanwezigheid reist met die ark mee, en bevindt zich consequent tussen twee engelenbeelden op het deksel ervan. God manifesteert zich overdag als een wolkkolom, en ’s nachts als een vuurzuil.

Even goed is de toon gezet. Door de ontrouw en het gemor van het volk zweert God dat pas de volgende generatie zal genieten van het land dat Hij heeft beloofd. Dat land, dat steevast “land van melk en honing” wordt genoemd, is het latere Israël. Van de mensen die uit Egypte zijn weggetrokken zal er dus



This is a public episode. If you'd like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.paterhugo.nl/subscribe