Het christendom bloeide op uit het jodendom door het optreden van één Man, die in eerste instantie niet eens zo bijzonder leek te zijn. Het is makkelijk in Hem een apocalyptische prediker te herkennen, dus iemand die het einde der tijden verkondigde. Daarvan gingen er op dat moment wel dertien in een dozijn. Uiteindelijk stierf Hij een afschuwelijke en in eerste instantie roemloze dood.
Toch schoof zijn schijnbaar erbarmelijke mislukking het wereldbeeld van heel het Romeinse Rijk volkomen van de fundamenten. Ideeën die in het jaar 100 n. Chr. nog volkomen krankzinnig zouden hebben geklonken waren rond 400 n. Chr. gemeengoed geworden. De heiligheid van het menselijke leven is daar de meest opvallende van. De ene God in drie Personen blijft ook bijzonder. Het primaat van de barmhartigheid was voor de Romeinen in eerste instantie ook geen gesneden koek. De maagd die een Kind baart. God die godverlaten is. Allemaal volkomen nieuw.
Het leek wel alsof de hele beschaving in een soort psychose of drugsroes terecht was gekomen. Iets gesnoven had. En zo zullen velen er ook lange tijd over gedacht hebben.
Maar laten we even bij de les blijven en beginnen bij het begin…
Jezus Christus leefde in een tijd dat het Joodse volk voor de zoveelste keer in zijn geschiedenis in onvrijheid leefde, deze keer onder de Romeinen. Die mogen dan meesters zijn geweest in het inpassen van andere volken in hun immense rijk, maar juist met de Joden lukte dat eigenlijk nooit.
1. Israël onder de Romeinen
De Romeinse inmenging in Israël was begonnen in 63 v. Chr. Er was een opvolgingscrisis bij de op dat moment heersende Hasmoneeën, de dynastie die was ontstaan uit de priesterlijke familie van de Makkabeeën. Die crisis gaf de Romeinse veldheer Pompeius een voorwendsel om zich ermee te bemoeien. Hij nam Jeruzalem in en stelde één van de Hasmonese troonpretendenten, Hyrkanus II als hogepriester aan, maar weigerde hem de koningstitel. Ook werd het Joodse grondgebied verkleind tot alleen Judea, Samaria, het zuiden van Galilea en het oosten van Idumea. Deze situatie bleek allesbehalve stabiel te zijn. Toen de Romeinen dan ook thuis in Rome verstrikt raakten in burgeroorlogen verzwakte hun greep op – onder andere – dit gebied. De Parthische oosterburen buren vonden dat wel een leuke gelegenheid om hun invloed westwaarts uit te breiden. Zij steunden een andere Hasmonese troonpretendent, Antigonus, die zij in 40 v. Chr. Op de troon wisten te zetten.
De aanhangers van Hyrcanus II vluchtten gedeeltelijk naar Rome, waaronder de latere Herodes I, de zoon van een van de partijgangers van de afgezette hogepriester Hyrcanus. Hij werd daar, in Rome, door de Romeinse senaat benoemd tot “koning van de Joden.” Met Romeinse steun veroverde hij vervolgens het land in 37 v. Chr. Hij zou er regeren tot 4 v. Chr. Herodes was een wreed bestuurder die zich in de loop van zijn bewind ongelooflijk gehaat wist te maken. Wat ook niet hielp was dat hij geen Judeër was, maar een Edomiet, een lid van een van de buurvolken. Bovendien was zijn moeder een Arabische.
Dat is van belang omdat de Joodse identiteit – niet alleen etnisch, maar ook religieus – via de moeder wordt geërfd, wat in dit geval dus niet werkte. In feite had zijn familie zich nog maar een generatie eerder tot de joodse godsdienst bekeerd.
Herodes probeerde zich dus verwoed als Jood te afficheren. Zijn klapstuk daarbij was het herbouwen van de tempel van Jeruzalem met meer majesteit dan die ooit had gehad. Echt helpen deed het niet. Hij is de geschiedenis ingegaan als een van de klassieke schurken, wat zeker niet onverdiend was. Hij leed aan paranoia, en liet zowel zijn vrouw als een van zijn dochters en twee zonen vermoorden. Zijn wreedheid wordt echter vooral herinnerd door het verhaal dat de evangelist Mattheüs vertelt over de kindermoord in Bethlehem. Het is wrang, maar waarschijnlijk is dat ongeveer het enige gruwelverhaal over hem dat níet op waarheid berust. Er is in ieder geval in geen enkele bron buiten het Mattheüsevangelie iets over te vinden.
Na zijn dood in 4 v. Chr. Werd zijn rijk verdeeld onder drie zoons die zijn emotionele buien wél hadden overleefd. Galilea en Perea gingen naar Antipas, Iturea en Trachonitis gingen naar Filippus. Idumea, Samaria en Judea - met dus ook Jeruzalem - gingen naar Archelaüs. Nou is een dergelijke regeling een klassiek recept voor verval en instabiliteit, en zo zou het ook nu weer gaan.
Archelaüs maakte er al vrijwel onmiddellijk een potje van en werd al in 6 na Christus afgezet door de Romeinen. Die zouden vanaf dan Jeruzalem en Judea rechtstreeks regeren. Tijdens Jezus’ leven zat daar steeds een Romeinse prefect, een soort gouverneur. Pontius Pilatus, die Jezus ter dood zou veroordelen en laten kruisigen, bestuurde de streek tussen ongeveer 27 en 37. In het noorden bleven de Herodianen veel langer aan de macht, zij het net zo goed ondergeschikt aan de Romeinen. De Herodiaanse vorst van het noorden tijdens het grootste deel van Jezus’ leven was Herodes Antipas.
In de decennia na Jezus’ dood zou het tussen de Romeinen en de Joden volledig uit de hand lopen. Een deel van het onbegrip tussen beide volkeren was religieus van aard. De Romeinen waren gewend aan een heel ontspannen vorm van heidendom. Goden kwamen en gingen, werden aan elkaar gelijkgesteld of met elkaar vermengd. Dat was het zogenaamde ´syncretisme.´ De enige momenten dat godsdienst aanleiding gaf tot gewelddadigheden was wanneer de staatscultus niet werd gerespecteerd. Dat zou ertoe kunnen leiden dat de goden het rijk zouden kunnen straffen, hoewel het de vraag is hoe serieus de Romeinse heersers een dergelijke dreiging tegen die tijd nog namen. Belangrijker was dat disrespect jegens de Romeinse goden gelijk stond aan disrespect jegens de Romeinse natie en haar instituties, in het bijzonder de keizer. De streng monotheïstische Joden, die ook nog eens geneigd waren tot onderling religieus geharrewar over de zuiverheid van de leer, werden door de Romeinen met hun fluïde religie gewoon niet begrepen. Die maakten zich weliswaar over de godsdienst als zodanig niet zo druk, maar wel over de politieke instabiliteit die dergelijke neigingen konden veroorzaken. Dit bleek terecht. In de tweede helft van de eerste eeuw brak de ene na de andere opstand uit. Uiteindelijk verwoestten de Romeinen Jeruzalem met tempel en al, in 70 n. Chr. Om eens en voor al van het gedoe af te zijn.
Dat bleek nog niet afdoende, en in 135, na de zoveelste opstand (die van Bar Kochba) werd de oude stad volledig begraven onder het nieuwbouwproject van een volledig Romeinse stad, die Aelia Capitolina werd genoemd, met een tempel ter ere van Jupiter op de tempelberg. Joden mochten daar niet eens komen.
Zoals vijfhonderd jaar eerder, tijdens de Babylonische ballingschap, ook al eens gebeurd was hielden de joden vast aan hun identiteit, maar verloren hun land. Ze raakten vanaf 135 meer dan ooit over de hele wereld verspreid.
2. De geboorte van Christus
Het gaat ons hier om Jezus Christus, dus we spoelen de geschiedenis een stukje terug, naar ongeveer 6 vóór Christus, wanneer Christus geboren wordt. (Inderdaad: onze kalender vergist zich dus een paar jaar).
Eerst maar even kijken waar we onze informatie precies vandaan gaan halen. Gegevens uit het leven van Jezus hebben we vrijwel exclusief uit de boeken van het Nieuwe Testament. Aan het einde van de eerste eeuw wordt Hij wel summier genoemd in het werk van de joodse historicus Flavius Josephus, en in de tweede eeuw door Tacitus, Plinius en Suetonius. Al die vermeldingen leveren verder niks op wat we niet al wisten. De oudste geschriften die we over Hem hebben zijn de brieven van de apostel Paulus. Die houdt z…